แม่ของแผ่นดิน เรื่องราวจากความทรงจำของ "ท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ ทีขะระ" อดีตราชเลขานุการในพระองค์สมเด็จพระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง
เพื่อเป็นการน้อมรำลึกถึง "สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง" เรื่องราวแห่งพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงมีต่อประชาชนในทุกพื้นที่ ยังคงปรากฏอยู่ในความทรงจำของผู้คน และได้รับการถ่ายทอดผ่านเรื่องเล่าจากผู้ที่ได้ถวายงาน และอยู่ใกล้ชิดพระองค์ท่านมาอย่างยาวนาน
ในโอกาสนี้ได้รับความเมตตาจาก "ท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ ทีขะระ" อดีตราชเลขานุการในพระองค์สมเด็จพระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ผู้ถวายงานมายาวนานกว่า 50 ปี กรุณาถ่ายทอดเรื่องราวเพียงบางส่วน และความทรงจำอันทรงคุณค่า ซึ่งสะท้อนถึงพระราชจริยวัตร พระราชปณิธาน ตลอดจนพระราชหฤทัยที่ทรงเปี่ยมด้วยความรัก และความห่วงใยต่อประชาชนและประเทศไทย โดยมี พี่หน่อง อรุโณชา ภาณุพันธุ์ ผู้อำนวยการสร้างภาพยนตร์ "Her in Frame เธอในภาพนั้น" เป็นผู้มีโอกาสสนทนา และนำเรื่องราวเหล่านี้ มาถ่ายทอดต่อด้วยความสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณ
หนึ่งในเรื่องราวที่สะท้อนพระราชหฤทัยอันห่วงใยราษฎรได้อย่างชัดเจน คือ ครั้งเสด็จพระราชดำเนินไปยังบ้านห้วยต้า อำเภอท่าปลา จังหวัดอุตรดิตถ์ พื้นที่ห่างไกลซึ่งการเดินทางเป็นไปด้วยความยากลำบาก หากแต่เมื่อทรงทอดพระเนตรเห็นความเป็นอยู่ และความเดือดร้อนของราษฎรแล้ว พระองค์ท่านทรงมีพระราชดำริถึงหนทางที่จะช่วยเหลือ และพัฒนาคุณภาพชีวิตของพวกเขาอย่างยั่งยืน
ท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ เล่าถึงภาพวันนั้นว่า
"ขอเล่าเมื่อครั้งที่เรานั่งเฮลิคอปเตอร์ลงไปที่ท้องนา ก่อนที่พระองค์ท่านจะเสด็จฯ เมื่อไปถึงเราต้องเดินไปตามทางซึ่งสูงชันขึ้นไปที่โรงเรียน ซึ่งเขาจัดถวายเป็นที่ประทับเพื่อทรงงาน โดยมีราษฎรเดินทางจากบ้านของตนเองมารวมกันอยู่เพื่อเข้าเฝ้าฯ หมู่บ้านนี้เป็นพื้นที่บนเขา ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งในบริเวณอ่างเก็บน้ำเขื่อนสิริกิติ์ ทางเข้า " ออกหมู่บ้านมีทางเดียวคือใช้เรือ (ปัจจุบัน 2569 มีถนนเข้าไปถึงหมู่บ้านแล้ว)
เมื่อเฮลิคอปเตอร์ที่ประทับลงจอดในท้องนา (ต้องเสด็จฯ หลังจากเขาเก็บเกี่ยวข้าวเสร็จแล้ว) พระองค์ท่านก็ต้องทรงพระดำเนินขึ้นเนินชันนั้น เพื่อทรงพบกับราษฎร และได้ทรงรับทราบว่าราษฎรลำบากในการเดินทางมาก โดยเฉพาะยามเจ็บป่วยที่ต้องพากันเจ็บออกไปโรงพยาบาล ก็พระราชทานพระราชทรัพย์ให้ซื้อเรือส่วนกลางของหมู่บ้าน สำหรับใช้ในการเข้า " ออกหมู่บ้าน พร้อมทั้งพระราชทานเงินเพื่อใช้เป็นค่าน้ำมันอีกด้วย โดยให้ราษฎรดูแลบริหารจัดการ"
จากสิ่งที่ทอดพระเนตรเห็น มิได้หยุดอยู่เพียงการรับรู้ถึงความยากลำบาก หากแต่ทรงคิดถึงหนทางที่จะช่วยให้ชีวิตของราษฎรดีขึ้น ก็ทรงลงมือแก้ไขอย่างเป็นรูปธรรม อีกภาพหนึ่งที่ท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ ยังจดจำได้อย่างชัดเจน คือ ต้นมะปรางที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นเพียงต้นไม้ต้นหนึ่งในหมู่บ้าน หากแต่ต่อมาได้กลายเป็นสถานที่ทรงงาน และเป็นจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงชีวิตผู้คน
ระหว่างทางทรงพระดำเนินขึ้นเนินไป ยังจำได้ว่ามีต้นมะปรางที่เพิ่งออกลูกห้อยย้อยเต็มต้นยังเขียวสวยงามอยู่เลย บ้านห้วยต้าได้กลายเป็นที่ทรงงานของพระองค์ท่าน โปรดให้ตั้งโฮงทอผ้าและงานแกะสลักไม้ รับสั่งว่าต้องจัดให้เสด็จฯ ไปทรงเยี่ยมเยียนทุกปี ทรงส่งนักเรียนศิลปาชีพซึ่งฝึกมาดีแล้วไปสอนชาวบ้านทอผ้าจก ผ้าไหม และพระองค์ท่านยังทรงสอนให้ชาวบ้านเข้าใจเรื่องป่าไม้ รับสั่งว่าห้ามตัดไม้ทำลายป่า ป่าไม้ต้องรักษาไว้ เพราะป่าชี้นำมาซึ่งความชุ่มชื้นให้พื้นดิน และรากของต้นไม้ยึดพื้นดินไว้ หากไปเจอไม้ที่ล้มนอนโนนไพรแล้ว ทรงเรียกว่า "ไม้จากหัวไร่ปลายนา" แทนที่จะเอาไปเผาถ่าน ให้นำไปแกะสลักตามจินตนาการจะได้เป็นอาชีพเสริม ซึ่งทรงติชม แก้ไข และทรงรับซื้องานทุกชิ้นที่ราษฎรผลิตได้
สิ่งหนึ่งที่ท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ กล่าวถึงด้วยความประทับใจ คือ พระราชหฤทัยที่มั่นคง เมื่อทรงมีพระราชดำริหรือทรงให้คำมั่นสัญญาแล้ว จะทรงทำตามอย่างไม่เปลี่ยนแปลง แม้หนทางนั้นจะไกลและยากเพียงใด
"เราได้เห็นความรักของพระองค์ท่าน ทรงรักชาติ รักแผ่นดินเกิด รักประชาชน นี่คือสิ่งที่พระองค์ท่านสอนพวกเราเสมอ คำที่จำได้ดีคือ เราต้องทดแทนคุณแผ่นดิน พระองค์ท่านทนเห็นความทุกข์ยากของประชาชนไม่ได้ จากความห่วงใย สู่คำมั่นสัญญา ตรัสแล้วไม่คืนคำ บอกว่าจะไป ก็ต้องไป พระองค์ท่านกำชับเสมอว่า เขาอยู่ไกล เขาอยู่ลึก ต้องไปเยี่ยมเขาทุกปี และยังทรงสอนว่า การเอาของไปให้เขา แก้ปัญหาได้เพียงชั่วคราว จะทรงทำตามที่สมเด็จพระบรมชนกธิเบศรฯ ทรงสอนว่า ต้องทำให้เขาขายยืนอยู่ได้ด้วยตัวเอง แก้ปัญหาตัวเองได้อย่างยั่งยืน มีความสุขและเป็นอิสระแก่ตัวเอง"นี่คือพระราชปณิธานไม่ได้มุ่งเพียงการบรรเทาความเดือดร้อนเฉพาะหน้า หากแต่ทรงปรารถนาให้ประชาชนสามารถพึ่งพาตนเอง มีอาชีพ มีความสุข และดำรงชีวิตได้อย่างมั่นคง
"เขาเก่งกว่าเราอีก"
ในสายพระเนตรของพระองค์ท่าน ประชาชนมิได้เป็นเพียงผู้ที่มาขอรับความช่วยเหลือ หากแต่เป็นผู้ทรงคุณค่า ทรงรับฟัง และทรงเรียนรู้จากพวกเขา ท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ เล่าว่า ไม่ว่าจะเสด็จฯ ไปยังที่ใด สำหรับราษฎรที่เดือดร้อนและเจ็บป่วย จะทอดพระเนตรในรายละเอียด ทรงจำได้ทั้งลักษณะ แววตา ความทุกข์ และอื่น ๆ เมื่อเสด็จฯ กลับแล้ว ยังทรงติดตามถามข่าวคราวตลอด โดยถามถึงราษฎรผู้นั้นจากลักษณะที่ทรงพบวันนั้น ฉะนั้นผู้ตามเสด็จฯ จะต้องจดรายละเอียดมาด้วย ไม่ใช่เพียงจัดชื่อและที่อยู่เท่านั้น เพราะเวลารับสั่งถึงเราจะหาไม่เจอว่าเป็นใคร สิ่งเหล่านี้เป็นภาพความประทับใจที่ท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ ยังจดจำได้จนถึงวันนี้
และพระองค์ท่านยังทรงสอนผู้ที่ติดตามถวายงานให้เข้าไปหาประชาชนด้วยหัวใจที่ถ่อมตน
"เราไม่ต้องทำตัวเก่งกว่าเขาเลย เขาเก่งกว่าเราอีก พระองค์ท่านสอนให้เราไปหาความรู้จากเขา เวลาไปให้ไปแบบไปเยี่ยมเยียนดังญาติมิตร ห้ามคิดว่าเราเหนือกว่าเขา ควรพูดจาเป็นกันเอง และดูชีวิตความเป็นอยู่ของเขาว่าเป็นยังไง อย่างคำที่ว่าหาเช้ากินค่ำเป็นจริงไหม แล้วเป็นอย่างไร เขาเดือดร้อนอะไรบ้าง เพราะเมื่อคุ้นเคยกันแล้ว เขาย่อมเล่าทุกข์สุขให้เรารับรู้ จะได้ช่วยเหลือกันได้"
คำสอนเรียบง่าย หากแต่สะท้อนพระราชจริยวัตรที่ทรงให้ความสำคัญกับการ "เข้าใจ" ก่อนที่จะ "ช่วยเหลือ" เพราะการจะรู้ว่าประชาชนต้องการอะไรอย่างแท้จริงนั้น ต้องเริ่มต้นจากการเดินเข้าไปหา รับฟัง และเรียนรู้ชีวิตของพวกเขาด้วยความเคารพ และความจริงใจต่อกัน
จากพระราชปณิธาน สู่การสร้างคน
เมื่อทรงพบเห็นความทุกข์ยากของราษฎร พระองค์ท่านมิได้ทรงมองเพียงปัญหาที่อยู่ตรงหน้า หากแต่ทรงมองไปถึงอนาคตของผู้คนเหล่านั้น
ท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ เล่าถึงที่มาของการทรงก่อตั้ง "มูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ" เมื่อ 21 กรกฎาคม 2519 ที่ทรงขอลูกหลานราษฎรที่มีรายได้น้อย หรือขาดแคลนทุนทรัพย์มาฝึกหัดงานศิลปะ โดยทรงดูแลทั้งอาหาร เสื้อผ้า การศึกษา การเจ็บไข้ได้ป่วย และความเป็นอยู่เหมือนคนในครอบครัว
พระองค์ท่านมีพระราชดำริว่า
"ถ้าเราปลูกฝังให้เขาเรียนรู้ประวัติศาสตร์ และรู้จักงานศิลปะของชาติ เขาจะรักและหวงแหน และปกป้องสิ่งที่ดีงามนี้สืบต่อไปเอง"ตลอดระยะเวลาที่ผ่านมา สิ่งที่ทรงเริ่มมิได้เป็นเพียงการช่วยเหลือคนในยามที่เดือดร้อน หากแต่เป็นการสร้างโอกาส สร้างอาชีพ และสร้างความภาคภูมิใจให้เกิดขึ้นในตัวของผู้คน
เช่นเดียวกับ "ชุดไทยพระราชนิยม" ที่ทรงเริ่มจากพระราชดำริเมื่อเสด็จฯ ไปทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจในต่างประเทศตั้งแต่ พ.ศ.2503 ทรงเห็นว่าคนไทยควรมีชุดประจำชาติ จึงทรงศึกษาข้อมูล และมีพระราชดำริจนเกิดเป็นชุดไทยพระราชนิยม 8 แบบ (1. ชุดไทยเรือนต้น 2. ชุดไทยจิตรลดา 3. ชุดไทยอัมรินทร์ 4. ชุดไทยบรมพิมาน 5. ชุดไทยจักรี 6. ชุดไทยจักรพรรดิ 7. ชุดไทยดุสิต และ 8. ชุดไทยศิวาลัย) ซึ่งกลายเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่เป็นที่รู้จักไปทั่วโลก
แม้แต่เรื่องผ้าไทย พระองค์ท่านก็ทรงสอนด้วยพระองค์เอง
"ดูสิ..หากขยำผ้าไหมแล้วปัดออก ผ้าไหมก็ยังเรียบอยู่นี่คือผ้าไหมแท้จริง ยิ่งใช้ยิ่งเก่า ยิ่งสวย เนียนเป็นแพรงดงามเหลือเกิน..เห็นหรือไม่"และเมื่อทรงส่งเสริมให้ชาวบ้านทอผ้าไหมเพิ่มขึ้น จากที่ทอไว้ใช้เอง มาเป็นงานอาชีพเสริมเพิ่มรายได้ พระองค์ท่านไม่ได้ทรงมองเพียงว่าผ้านั้นจะต้องสวยงามเพียงใด แต่ทรงเข้าใจถึงชีวิต และภาระของชาวบ้านอย่างลึกซึ้ง
"อย่าเอางานยากไปให้ชาวบ้านทำ ชีวิตเขาทุกข์อยู่แล้ว ทุกข์ทั้งความยากจนมีจน มีทุกข์ทั้งความเจ็บไข้ได้ป่วยในครอบครัว ทุกข์ทั้งอนาคตมีกินหรือไม่มี ฝนจะตกไหม ฤดูกาลการทำนา ทำไร่ จะเป็นอย่างไร เขามีเรื่องคิดมากอยู่แล้ว เอาเสียง่าย ๆ ที่เขาคุ้นเคย สบายใจให้เขาทำ และเชียร์ให้เขาทำมากขึ้นก็พอ"
เมื่อชาวบ้านถามว่าจะนำผ้าที่ทอไปทำอะไร พระองค์ท่านรับสั่งว่า
"ทอมาแล้วฉันจะใส่ ทำมาเถอะ แล้วฉันจะใส่ตลอด"และทรงทำเช่นนั้นจริง ๆ แม้เมื่อแรกผ้าจะมีลวดลายไม่สม่ำเสมอ หากแต่สิ่งที่ทรงทำคือการรักษาคำมั่นสัญญา พร้อมกับมอบกำลังใจ และความภาคภูมิใจให้แก่ผู้ทอ
ท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ จึงกล่าวถึงพระราชกรณียกิจในส่วนนี้ไว้อย่างกินใจว่า
"พระองค์ท่านไม่เพียงแต่สร้างอาชีพให้เขา แต่ทรงลบปมด้อยของเขาด้วย ที่บอกว่ามันผ้าบ้านนอกคอกนา ผ้าของคนจน พระองค์ท่านจะเอาไปใส่ทำไม แต่พระองค์ท่านทรงลบคำเหล่านี้ไปเลย ทุกวันนี้ชาวบ้านทอผ้าไหมกันด้วยความภาคภูมิใจ ไม่ได้น้อยเนื้อต่ำใจอย่างแต่ก่อน"
"แม่ของแผ่นดิน"
หากมีภาพหนึ่งที่ทำให้คำว่า "แม่ของแผ่นดิน" ปรากฏขึ้นในความรู้สึกของท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ อย่างชัดเจนที่สุด ภาพนั้นเกิดขึ้นที่ "เขาล้าน" จังหวัดตราด เมื่อครั้งทรงตั้งศูนย์อพยพช่วยเหลือ เพื่อดูแลผู้ลี้ภัยมาพึ่งพา ก่อนเสด็จฯ ไปทอดพระเนตรสภาพความเป็นจริง พระองค์ท่านรับสั่งให้เตรียมของหลายอย่าง แต่อย่างหนึ่งคือการเตรียมนมผง และอุปกรณ์กระติกน้ำร้อนและน้ำเปล่าไปด้วย แม้ในเวลานั้นท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ จะยังไม่เข้าใจว่าทำไมจึงต้องนำสิ่งนี้ไปด้วย แต่เมื่อเสด็จฯ ไปถึง ภาพที่ปรากฏตรงหน้าคือผู้คนจำนวนมากที่อยู่ในสภาพอดอยาก หนีตายมา รวมถึงเด็กเล็กที่ต้องการความช่วยเหลืออย่างเร่งด่วน พระองค์ท่านทรงชงนมด้วยพระองค์เองเป็นตัวอย่างให้ดู พร้อมพระราชทานคำแนะนำอย่างละเอียด ตั้งแต่วิธีชงให้เจือจาง การตรวจดูอุณหภูมิของน้ำ ไปจนถึงการค่อย ๆ ป้อนนมให้เด็กทีละน้อย ๆ
ภาพของพระองค์ท่านที่ทรงดูแลเด็กที่กำลังหิวโหย ทำให้ท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ รู้สึกถึงความหมายของคำว่า "แม่ของแผ่นดิน" ขึ้นมาในใจ และในสถานที่เดียวกันนั้น พระองค์ท่านยังทรงดูแลรักษาบาดแผลทั้งทางกายและทางใจ ของผู้เดือดร้อนที่หนีตายมา พร้อมรับสั่งว่า
"1 ชีวิตเขา และ 1 ชีวิตเรานั้นเท่ากัน ความเป็นมนุษย์เท่ากัน"ถ้อยคำสั้น ๆ หากแต่เป็นคำที่ท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ จดจำไม่เคยลืม
พระองค์ท่านยังรับสั่งให้ท่านผู้หญิงสุประภาดา เกษมสันต์ (ราชเลขานุการในพระองค์ฯ ในเวลานั้น) และท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ และคุณหญิงชวลี อมาตยกุล อยู่ที่นั่นเพื่อช่วยเหลือผู้คนในวันนั้นเลย ไม่ต้องตามเสด็จฯ กลับ พวกเราได้ทำงานร่วมกับสภากาชาดไทย และด้วยความตั้งใจที่จะทำหน้าที่ให้ดีที่สุด หลังจากนั้นโปรดให้ตั้งเป็นศูนย์อพยพ พระองค์ท่านทรงจัดเจ้าหน้าที่มาหมุนเวียนผลัดเปลี่ยนกัน โดยท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ อยู่ช่วยเหลือผู้คนที่นั่นนานกว่า 4 เดือน ก่อนจะกลับมาอย่างปลอดภัย ทุกคนที่ได้ไปถวายงานที่นั่นไม่มีใครเจ็บป่วยเลย
สิ่งที่ยังคงอยู่
กว่า 50 ปี แห่งการถวายงาน สิ่งที่ท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ ได้เห็นมิใช่เพียงพระราชกรณียกิจ หากแต่ คือ พระราชหฤทัยที่ทรงห่วงใยบ้านเมือง และประชาชนอย่างลึกซึ้ง
"ทุกครั้งที่พระองค์ท่านทรงเห็นเมืองไทยมีภัย หรือประชาชนเดือดร้อน ทรงร้อนพระหฤทัยยิ่งกว่าเราซาบซึ้งในความรักที่พระองค์ท่านมีต่อคนไทย ต่อประเทศไทยมากจริง ๆ"
และเมื่อถามถึงสิ่งที่ยังคงทำอยู่ในวันนี้ หลังจากได้เรียนรู้ และรับพระราชทานคำสอนมาตลอดระยะเวลายาวนาน ท่านผู้หญิงจรุงจิตต์ฯ ตอบอย่างเรียบง่าย หากแต่เต็มไปด้วยความหมายว่า
"วันนี้ถือว่าคนเก่าเล่าเรื่องนะ... และทุกวันนี้เราแค่ทำตามที่พระองค์ท่านสอน อะไรที่เห็นผลขึ้นมาเราก็มีความสุขแล้ว ทุกวันนี้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ยังทรงมีพระมหากรุณาธิคุณให้ทำงานศิลปาชีพอยู่เหมือนเดิมค่ะ"
บางทีความหมายของคำว่า "แม่ของแผ่นดิน" อาจไม่ได้อยู่ออกไปเพียงในถ้อยคำอันงดงาม หากแต่อยู่ในภาพของการเสด็จฯ ไปหาประชาชนในพื้นที่ห่างไกล การทอดพระเนตรเห็นความทุกข์แล้วทรงลงมือแก้ไข การพระราชทานอาชีพแทนการช่วยเหลือเพียงชั่วคราว การทรงรักษาคำมั่นสัญญา และการทรงมองเห็นคุณค่าของทุกชีวิตอย่างเท่าเทียม
จากพระราชหฤทัยที่ทรงห่วงใย สู่พระราชปณิธานที่ทรงลงมือทำ และจากสิ่งที่ทรงสอนไว้สู่คนที่ยังคงสืบต่อ นี่คือเรื่องราวของ "แม่ของแผ่นดิน" ที่ยังคงอยู่ในความทรงจำของผู้คน และในหัวใจของผู้ที่ได้มีโอกาสถวายงานใกล้ชิดพระองค์ท่านมานานกว่าครึ่งศตวรรษ
